Nhà thơ Dương Thuấn trăn trở về việc giữ gìn các tác phẩm           Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam

Trong thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 20, khi Việt Nam đang trên đường đổi mới, một số tổ chức của nước ngoài như Đại sứ quán nước Cộng hòa Pháp tại Việt Nam, Quỹ phát triển văn hóa Thụy Điển - Việt Nam, Hãng Toyota của Nhật Bản... đã tài trợ cho việc sưu tầm và dịch thuật một số sách Nôm Tày ra tiếng Việt và tiếng Anh, Pháp... Trong đó có thể kể một số cuốn, thuộc về thơ ca nghi lễ và dân ca trữ tình: Pụt Tày, Then Tày, Lượn cọi, Lượn slương...

Hành động thiết thực của các tổ chức đó có ý nghĩa rất lớn đối với việc bảo tồn ngôn ngữ cũng như các pho văn học cổ của người Tày - dân tộc có số dân gần hai triệu người sinh sống chủ yếu ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Một kết quả tốt đẹp như vậy rất đáng khích lệ, chỉ tiếc là các chương trình hỗ trợ nhân văn đó đã không được tiếp tục duy trì trong thời gian dài hơn với nguồn kinh phí lớn hơn. Văn học Tày bao gồm các bộ phận: văn học chữ Nôm Tày, văn học sáng tác bằng chữ Hán và bằng chữ Tày la tinh... Các bộ sách Nôm Tày cổ đã được phiên sang chữ Tày la tinh, dịch sang tiếng Việt và tiếng Anh, Pháp không chỉ có giá trị đối với riêng người Tày mà còn có ích đối với nhiều dân tộc trên thế giới.

Từ đó đến nay, việc dịch và giới thiệu văn học Tày cũng như văn học các dân tộc thiểu số khác ra nước ngoài dường như không được chú ý đến. Đó là điều thực sự thiệt thòi đối với văn học Tày, văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam và cũng thiệt thòi cho cả bạn đọc trên thế giới muốn tìm hiểu sự đa dạng của nền văn học Việt Nam đa sắc tộc.

Văn học của các dân tộc thiểu số Việt Nam từ dân gian cho đến hiện đại đều có những thành tựu đáng tự hào, đặc biệt là từ khi đổi mới đến nay. Nằm trong sự phát triển chung của văn học trong nước và văn học thế giới, một số tác giả tác phẩm của văn học dân tộc thiểu số Việt Nam tuy cũng đã được giới thiệu ra nước ngoài nhưng với số lượng còn hạn chế. Nếu được dịch nhiều hơn, đầy đủ hơn thì chắc chắn độc giả thế giới sẽ hiểu rõ hơn về sự độc đáo và hấp dẫn của văn học dân tộc thiểu số Việt Nam.

Lâu nay tôi vẫn luôn thắc mắc một điều, tại sao văn học của nước ngoài được dịch sang tiếng Việt rất nhiều, trong khi đó văn học của Việt Nam được dịch ra tiếng nước ngoài lại rất ít. Đã có không ít tác giả nước của ngoài được dịch ở Việt Nam toàn bộ tác phẩm cùng các công trình nghiên cứu về họ và cả các cuốn sách viết về giai thoại cuộc đời của họ cũng được dịch... Còn đối với văn học của Việt Nam thì ngược lại, nếu có tác giả nào được dịch ra nước ngoài cho là nhiều đi chăng nữa thì cũng chỉ một hai tác phẩm được cho là tiêu biểu.

Người Việt Nam ở trong nước luôn cố gắng ra sức dịch văn học nước ngoài sang tiếng Việt nhưng lại không mấy quan tâm dịch văn học trong nước ra nước ngoài. Tôi cho rằng đó là một sự khiếm khuyết và khiếm khuyết này đã tồn tại suốt lâu nay. Hội nghị Quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài lần hai nhằm mục đích khai mở, khuyến khích việc dịch và giới thiệu văn học Việt Nam với thế giới thực có ý nghĩa đối với các nhà văn trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay.

Thông qua những hình tượng văn học, các quốc gia trên thế giới sẽ càng hiểu sâu sắc hơn về tâm hồn, tư tưởng, tình cảm, tính cách của con người Việt Nam. Văn học cũng sẽ đem đến cho bè bạn thế giới nhận thức đầy đủ về xã hội Việt Nam, về con người Việt Nam.

Nói về người dịch, ngoài số dịch giả là người nước ngoài ở nhiều quốc gia chúng ta còn có không ít Việt kiều hoạt động trên lĩnh vực văn học, họ rất giỏi ngoại ngữ nước sở tại mà họ đang sống. Những người đó nếu được liên kết lại để cùng làm vì mục đích chung thì chắc chắn sẽ giải quyết được nhiều vấn đề quan trọng trong dịch thuật tác phẩm văn học cũng như dịch các công trình nghiên cứu về văn học. Tôi đã có dịp gặp một số anh em Việt kiều rất tâm huyết với việc dịch văn học Việt Nam đang sống ở Pháp, Mỹ, Canada... Họ dịch thơ Hồ Xuân Hương, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều, thơ văn một số tác giả hiện đại .v.v... Họ dịch văn học Việt Nam như là nhu cầu của chính họ và còn coi đó là công việc lý thú nữa. Họ dịch là để muốn chứng tỏ với thế giới về văn học và về văn hóa Việt Nam. Và, họ rất tự hào về điều đó. Nhưng những người ở nước ngoài lại thường thiếu thông tin về tình hình văn học trong nước, nhất là những người sinh sống ở nước ngoài đã lâu, vì vậy việc cung cấp thông tin và trao đổi giữa người ở trong nước và người ở ngoài nước để dịch được nhiều tác hay là rất cần thiết.

Tôi thấy rằng các nhà văn ở trong nước cũng cần phải chủ động tư vấn cho các dịch giả, nhất là các tác phẩm văn học từ thời kỳ đổi mới. Các tác phẩm văn học cổ điển đã được dịch tương đối nhiều ở một số nước nhưng văn học hiện đại Việt Nam thì mới được dịch rất ít, văn học trong thời kỳ đổi mới càng ít, trong đó có văn học các dân tộc thiểu số.

Hiện nay vẫn còn nhiều người trên thế giới chưa được biết về văn học Việt Nam - một nền văn học đa sắc tộc rất phong phú và đáng tự hào. Các dịch giả hãy dịch và mang đến cho người dân nước mình bản dịch hay nhất của mình. Văn học của các dân tộc thiểu số và văn học của Việt Nam nói chung trong những vừa năm qua có rất nhiều tác phẩm xứng đáng để dịch ra thế giới.

Tôi là người dân tộc Tày, cứ mỗi ngày nhìn thời gian trôi qua thì lòng tôi lại thêm nhói đau vì kho tàng văn học chữ Nôm Tày rất đồ sộ cũng đang dần bị mai một. Ước tính chỉ khoảng dăm năm nữa thì các tác phẩm Nôm Tày đang được lưu giữ sẽ trở thành một đống giấy lộn. Bởi vì hiện nay số người có khả năng dịch được chữ Nôm Tày đếm không đủ các ngón trên một bàn tay mà họ đều đã ở tuổi xấp xỉ tám mươi. Trước đây, một số trường ca, sử thi của các dân tộc thiểu số Việt Nam trước đây dịch ra nước ngoài và được đánh giá có giá trị xuất sắc cho toàn nhân loại... Vì những lẽ đó, tôi kêu gọi mọi người hãy quan tâm đến việc dịch văn học Tày và văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Dương Thuấn